Hàng giả trong kỷ nguyên số: Thực trạng và những điểm nghẽn dai dẳng
Thứ hai, 30/03/2026Hàng giả là một trong những chủ đề "nóng" và được dư luận đặc biệt quan tâm hiện nay. Liên quan đến chủ đề này, Thạc sĩ - Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài đã có những chia sẻ về thực trạng và điểm nghẹn, từ đó mở ra một góc nhìn có chiều sâu để xây dựng một bức tranh toàn cảnh về vấn nạn hàng giả.
Những chia sẻ của Thạc sĩ - Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài được đăng tải trên Tạp chí điện tử Kỹ thuật chống hàng giả và Gian lận thương mại.
I. Thị trường số và bài toán hàng giả chưa tìm được lời giải
Đã có lúc người ta kỳ vọng rằng, thương mại điện tử sẽ giúp thị trường trở nên minh bạch hơn, dễ truy xuất hơn, khó làm giả hơn. Thực tế đang chứng minh điều ngược lại.
Với hơn 61 triệu người Việt mua sắm trực tuyến và doanh thu vượt 20,5 tỷ USD trong năm 2023, thị trường TMĐT Việt Nam đang tăng trưởng với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Nhưng đi kèm với sức hút đó là một thực tế đáng lo ngại: các sàn giao dịch trực tuyến đang trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho hàng giả, hàng nhái hoạt động, bởi chúng cung cấp đúng những điều kiện lý tưởng mà những đối tượng làm ăn bất chính cần: quy mô tiếp cận khổng lồ, rào cản gia nhập thị trường gần như bằng không và nguy cơ bị xử lý thấp.
Từ thực tiễn công tác tại Viện Kỹ thuật chống hàng giả và gian lận thương mại và Tạp chí điện tử Kỹ thuật chống hàng giả và gian lận thương mại, người viết nhận thấy một nghịch lý ngày càng rõ: công cụ làm giả và thủ đoạn lách luật ngày càng tinh vi, trong khi cơ chế quản lý nhà nước vẫn đang chạy theo với khoảng cách không hề rút ngắn. Kỳ 1 của bài viết này nhìn thẳng vào thực trạng đó.
II. Những con số và câu chuyện phía sau
1. Những con số nói lên điều gì?
Theo Báo cáo tổng kết công tác Quản lý thị trường năm 2025 được công bố tại Hội nghị tổng kết tháng 12/2025 tại TP. Hồ Chí Minh, toàn lực lượng đã kiểm tra 27.540 vụ, phát hiện và xử lý 23.402 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng; tổng trị giá hàng hóa vi phạm ước gần 290 tỷ đồng.
Song song đó, theo số liệu của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), năm 2025, cơ quan chức năng đã rà soát, yêu cầu gỡ bỏ hơn 50.000 sản phẩm vi phạm trên các sàn và nền tảng TMĐT, đồng thời chặn hoạt động của khoảng 13.000 gian hàng vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng cấm và hàng không rõ nguồn gốc.
Đã có lúc người ta kỳ vọng rằng, thương mại điện tử sẽ giúp thị trường trở nên minh bạch hơn, dễ truy xuất hơn, khó làm giả hơn. Thực tế đang chứng minh điều ngược lại.
Với hơn 61 triệu người Việt mua sắm trực tuyến và doanh thu vượt 20,5 tỷ USD trong năm 2023, thị trường TMĐT Việt Nam đang tăng trưởng với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Nhưng đi kèm với sức hút đó là một thực tế đáng lo ngại: các sàn giao dịch trực tuyến đang trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho hàng giả, hàng nhái hoạt động, bởi chúng cung cấp đúng những điều kiện lý tưởng mà những đối tượng làm ăn bất chính cần: quy mô tiếp cận khổng lồ, rào cản gia nhập thị trường gần như bằng không và nguy cơ bị xử lý thấp.
Từ thực tiễn công tác tại Viện Kỹ thuật chống hàng giả và gian lận thương mại và Tạp chí điện tử Kỹ thuật chống hàng giả và gian lận thương mại, người viết nhận thấy một nghịch lý ngày càng rõ: công cụ làm giả và thủ đoạn lách luật ngày càng tinh vi, trong khi cơ chế quản lý nhà nước vẫn đang chạy theo với khoảng cách không hề rút ngắn. Kỳ 1 của bài viết này nhìn thẳng vào thực trạng đó.
II. Những con số và câu chuyện phía sau
1. Những con số nói lên điều gì?
Theo Báo cáo tổng kết công tác Quản lý thị trường năm 2025 được công bố tại Hội nghị tổng kết tháng 12/2025 tại TP. Hồ Chí Minh, toàn lực lượng đã kiểm tra 27.540 vụ, phát hiện và xử lý 23.402 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng; tổng trị giá hàng hóa vi phạm ước gần 290 tỷ đồng.
Song song đó, theo số liệu của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), năm 2025, cơ quan chức năng đã rà soát, yêu cầu gỡ bỏ hơn 50.000 sản phẩm vi phạm trên các sàn và nền tảng TMĐT, đồng thời chặn hoạt động của khoảng 13.000 gian hàng vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng cấm và hàng không rõ nguồn gốc.
Bảng 1: Diễn biến xử lý vi phạm hàng giả trên TMĐT giai đoạn 2022–2025
| Năm | Vụ kiểm tra | Vụ xử lý | Thu nộp NS (tỷ đ) | Ghi chú đáng chú ý |
| 2022 | 784 | 449 | ~6 | Giai đoạn TMĐT bắt đầu tăng tốc |
| 2023 | 834 | 764 | 12 | Gỡ bỏ 23.359 sản phẩm vi phạm |
| 2024 | 2.606* | 3.124* | 48* | Tăng 266% — năm bùng phát vi phạm số |
| 2025 | 27.540 | 23.402 | 372 | Gỡ >50.000 sản phẩm, chặn ~13.000 gian hàng |
(*) Riêng vi phạm trên môi trường TMĐT. Nguồn: Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước; Cục TMĐT&KTS, Bộ Công Thương (2022–2025).
Một điều đáng lưu ý là: tổng số vụ vi phạm năm 2025 tuy giảm về con số tuyệt đối so với năm 2024, nhưng đây không phải dấu hiệu tình hình đã được kiểm soát tốt hơn. Ngay tại Hội nghị tổng kết, Cục trưởng Cục Quản lý thị trường Trần Hữu Linh thẳng thắn nhận định rằng tỷ lệ xử phạt vi phạm trên môi trường TMĐT còn thấp so với thực tế phát sinh. Nói ngắn gọn hơn: những gì bị xử lý vẫn chỉ là phần nhỏ của những gì đang diễn ra.
2. Mặt hàng và thủ đoạn - ngày càng tinh vi
Năm 2025, các mặt hàng bị làm giả, làm nhái phổ biến nhất trên TMĐT không có gì bất ngờ: thực phẩm và thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, quần áo và giày dép, hàng điện tử phụ kiện. Điều đáng lo hơn là cách thức vi phạm. Các đối tượng đã học cách tạo vẻ ngoài đáng tin với thuật toán: ảnh sản phẩm chụp đẹp, mô tả chi tiết, đánh giá 5 sao được dàn dựng kỹ - tất cả tạo ra hình ảnh hoàn hảo cho những sản phẩm kém chất lượng.
Đặc biệt đáng chú ý là tình trạng vi phạm qua hình thức bán hàng phát trực tiếp (livestream) - hình thức mà đến đầu năm 2026, Cục TMĐT&KTS đã phải ra văn bản yêu cầu các sàn tăng cường kiểm soát trong đợt cao điểm Tết Bính Ngọ (từ 10/12/2025 đến 15/3/2026). Các đối tượng thường thuê người có ảnh hưởng trên mạng xã hội (KOL, KOC) để tạo lòng tin, gán nhãn "hàng xách tay", "đặc sản vùng miền", "nhà làm" hay "sạch 100%" - những nhãn hiệu không cần đăng ký, không cần chứng minh, nhưng lại rất hiệu quả trong việc đánh vào tâm lý người tiêu dùng đang tìm kiếm sản phẩm thật và an toàn.
Riêng với hàng thực phẩm chức năng, nhóm hàng giả nguy hiểm nhất vì ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thủ đoạn ngày càng tinh vi: sử dụng giấy tờ, bản công bố chất lượng đã hết hạn hoặc của thương nhân khác; in bao bì gần giống hàng thật đến mức người tiêu dùng khó phân biệt nếu không có thiết bị chuyên dụng.
3. Thách thức hàng hóa xuyên biên giới
Một trong những thách thức lớn nhất và chưa có giải pháp thực sự hiệu quả, đó là, hàng hóa giả xuyên biên giới. Một số nền tảng nước ngoài cho phép người bán giao hàng thẳng đến tay người tiêu dùng Việt Nam mà không qua bất kỳ kênh nhập khẩu chính thức nào: không khai báo hải quan, không kiểm định chất lượng, không thực hiện nghĩa vụ thuế. Khi có vấn đề, người tiêu dùng hầu như không có nơi để khiếu nại bởi người bán ở một quốc gia khác, hoạt động theo luật của một quốc gia khác.
Đây là loại khoảng trống mà chính Cục trưởng Trần Hữu Linh gọi là thách thức đặc trưng của TMĐT xuyên biên giới: dù đã phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc xác minh và xử lý vẫn gặp trở ngại lớn do hạn chế trong phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các quốc gia.
III. Vì sao tình trạng này kéo dài?
Nhìn lại những năm qua, số vụ xử lý vi phạm tăng liên tục nhưng tình hình thực tế không cải thiện tương xứng. Đây là hệ quả của ba điểm nghẽn căn bản chưa được giải quyết dứt điểm.
Thứ nhất, sàn TMĐT chưa phải chịu trách nhiệm tương xứng
Pháp luật hiện hành, dù đã sửa đổi nhiều lần, vẫn chưa giải quyết triệt để trách nhiệm của sàn TMĐT. Khi hàng giả bị phát hiện, người bán gỡ sản phẩm xuống là xong. Sàn không bị thu giữ gì, không bị xử phạt đáng kể so với mức độ vi phạm. Trong khi đó, cùng hành vi đó, ở chợ truyền thống, người bán bị thu giữ toàn bộ hàng hóa. Sự chênh lệch này vô tình tạo ra lợi thế cho hành vi gian lận trên môi trường số.
Dự thảo sửa đổi Nghị định xử phạt đang đề xuất mức phạt 30-50 triệu đồng nếu sàn không phối hợp xử lý vi phạm. Nhưng với doanh thu hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm của các sàn lớn, mức phạt đó chưa đủ để tạo ra áp lực thay đổi hành vi thực chất.
Thứ hai, phối hợp liên ngành chưa đi vào thực chất.
Kiểm soát hàng giả trên TMĐT cần ít nhất sáu cơ quan cùng vào cuộc: Quản lý thị trường, Cục TMĐT, Thuế, Hải quan, Công an, Ngân hàng Nhà nước. Nhưng mỗi cơ quan lại có dữ liệu riêng, hệ thống riêng, quy trình riêng. Khi thông tin không được chia sẻ kịp thời, người vi phạm luôn có đủ thời gian để dọn sạch trước khi bị kiểm tra. Vấn đề không phải là thiếu văn bản chỉ đạo mà là thiếu hạ tầng kỹ thuật và cơ chế phối hợp hoạt động trong thực tế.
Thứ ba, công nghệ giám sát chạy sau công nghệ vi phạm.
Những người làm hàng giả ngày nay sử dụng các công cụ kỹ thuật số để tạo ảnh sản phẩm trông giống hàng thật, tạo đánh giá giả tự động, và dùng nhiều tài khoản luân phiên để né tránh bị khóa. Trong khi đó, đến năm 2026, cơ quan quản lý mới bắt đầu xây dựng cơ sở dữ liệu TMĐT thống nhất và xem xét ứng dụng công nghệ trong giám sát thị trường, tức là vẫn đang ở bước đầu của một quá trình còn dài.
* * *
Ba điểm nghẽn trên không phải mới, nhưng lại tồn tại dai dẳng qua nhiều năm. Điều thay đổi trong năm 2026 là lần đầu tiên có một loạt công cụ pháp lý mới đồng thời ra đời. Liệu đây có thực sự là bước ngoặt, hay vẫn chỉ là kỳ vọng? Kỳ 2 của bài viết sẽ phân tích những tín hiệu pháp lý mới và đề xuất các điều kiện để những thay đổi đó thực sự đi vào cuộc sống.
Năm 2025, các mặt hàng bị làm giả, làm nhái phổ biến nhất trên TMĐT không có gì bất ngờ: thực phẩm và thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, quần áo và giày dép, hàng điện tử phụ kiện. Điều đáng lo hơn là cách thức vi phạm. Các đối tượng đã học cách tạo vẻ ngoài đáng tin với thuật toán: ảnh sản phẩm chụp đẹp, mô tả chi tiết, đánh giá 5 sao được dàn dựng kỹ - tất cả tạo ra hình ảnh hoàn hảo cho những sản phẩm kém chất lượng.
Đặc biệt đáng chú ý là tình trạng vi phạm qua hình thức bán hàng phát trực tiếp (livestream) - hình thức mà đến đầu năm 2026, Cục TMĐT&KTS đã phải ra văn bản yêu cầu các sàn tăng cường kiểm soát trong đợt cao điểm Tết Bính Ngọ (từ 10/12/2025 đến 15/3/2026). Các đối tượng thường thuê người có ảnh hưởng trên mạng xã hội (KOL, KOC) để tạo lòng tin, gán nhãn "hàng xách tay", "đặc sản vùng miền", "nhà làm" hay "sạch 100%" - những nhãn hiệu không cần đăng ký, không cần chứng minh, nhưng lại rất hiệu quả trong việc đánh vào tâm lý người tiêu dùng đang tìm kiếm sản phẩm thật và an toàn.
Riêng với hàng thực phẩm chức năng, nhóm hàng giả nguy hiểm nhất vì ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thủ đoạn ngày càng tinh vi: sử dụng giấy tờ, bản công bố chất lượng đã hết hạn hoặc của thương nhân khác; in bao bì gần giống hàng thật đến mức người tiêu dùng khó phân biệt nếu không có thiết bị chuyên dụng.
3. Thách thức hàng hóa xuyên biên giới
Một trong những thách thức lớn nhất và chưa có giải pháp thực sự hiệu quả, đó là, hàng hóa giả xuyên biên giới. Một số nền tảng nước ngoài cho phép người bán giao hàng thẳng đến tay người tiêu dùng Việt Nam mà không qua bất kỳ kênh nhập khẩu chính thức nào: không khai báo hải quan, không kiểm định chất lượng, không thực hiện nghĩa vụ thuế. Khi có vấn đề, người tiêu dùng hầu như không có nơi để khiếu nại bởi người bán ở một quốc gia khác, hoạt động theo luật của một quốc gia khác.
Đây là loại khoảng trống mà chính Cục trưởng Trần Hữu Linh gọi là thách thức đặc trưng của TMĐT xuyên biên giới: dù đã phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc xác minh và xử lý vẫn gặp trở ngại lớn do hạn chế trong phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các quốc gia.
III. Vì sao tình trạng này kéo dài?
Nhìn lại những năm qua, số vụ xử lý vi phạm tăng liên tục nhưng tình hình thực tế không cải thiện tương xứng. Đây là hệ quả của ba điểm nghẽn căn bản chưa được giải quyết dứt điểm.
Thứ nhất, sàn TMĐT chưa phải chịu trách nhiệm tương xứng
Pháp luật hiện hành, dù đã sửa đổi nhiều lần, vẫn chưa giải quyết triệt để trách nhiệm của sàn TMĐT. Khi hàng giả bị phát hiện, người bán gỡ sản phẩm xuống là xong. Sàn không bị thu giữ gì, không bị xử phạt đáng kể so với mức độ vi phạm. Trong khi đó, cùng hành vi đó, ở chợ truyền thống, người bán bị thu giữ toàn bộ hàng hóa. Sự chênh lệch này vô tình tạo ra lợi thế cho hành vi gian lận trên môi trường số.
Dự thảo sửa đổi Nghị định xử phạt đang đề xuất mức phạt 30-50 triệu đồng nếu sàn không phối hợp xử lý vi phạm. Nhưng với doanh thu hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm của các sàn lớn, mức phạt đó chưa đủ để tạo ra áp lực thay đổi hành vi thực chất.
Thứ hai, phối hợp liên ngành chưa đi vào thực chất.
Kiểm soát hàng giả trên TMĐT cần ít nhất sáu cơ quan cùng vào cuộc: Quản lý thị trường, Cục TMĐT, Thuế, Hải quan, Công an, Ngân hàng Nhà nước. Nhưng mỗi cơ quan lại có dữ liệu riêng, hệ thống riêng, quy trình riêng. Khi thông tin không được chia sẻ kịp thời, người vi phạm luôn có đủ thời gian để dọn sạch trước khi bị kiểm tra. Vấn đề không phải là thiếu văn bản chỉ đạo mà là thiếu hạ tầng kỹ thuật và cơ chế phối hợp hoạt động trong thực tế.
Thứ ba, công nghệ giám sát chạy sau công nghệ vi phạm.
Những người làm hàng giả ngày nay sử dụng các công cụ kỹ thuật số để tạo ảnh sản phẩm trông giống hàng thật, tạo đánh giá giả tự động, và dùng nhiều tài khoản luân phiên để né tránh bị khóa. Trong khi đó, đến năm 2026, cơ quan quản lý mới bắt đầu xây dựng cơ sở dữ liệu TMĐT thống nhất và xem xét ứng dụng công nghệ trong giám sát thị trường, tức là vẫn đang ở bước đầu của một quá trình còn dài.
* * *
Ba điểm nghẽn trên không phải mới, nhưng lại tồn tại dai dẳng qua nhiều năm. Điều thay đổi trong năm 2026 là lần đầu tiên có một loạt công cụ pháp lý mới đồng thời ra đời. Liệu đây có thực sự là bước ngoặt, hay vẫn chỉ là kỳ vọng? Kỳ 2 của bài viết sẽ phân tích những tín hiệu pháp lý mới và đề xuất các điều kiện để những thay đổi đó thực sự đi vào cuộc sống.
Chi tiết bài đăng tại:
-------------------------------------
CÔNG TY LUẬT TNHH THUẾ VÀ LUẬT HÀ NỘI
VPGD: Toà nhà số 14 Khúc Thừa Dụ, Cầu Giấy, Hà Nội.
081.919.8891 - 0917.157.698 hoặc (024) 22. 159.123
Cùng chuyên mục
- Kỳ 2 - Hàng giả trong kỷ nguyên số: Bước ngoặt pháp lý 2026 và những điều kiện để luật đi vào cuộc sống
- Kế toán làm sai, Giám đốc có phải chịu trách nhiệm hình sự?
- Bị khám xét công ty lúc 6h sáng – Cần làm gì ngay?
- Xuất hóa đơn sai có bị xử lý hình sự không?
- Khi nào sai phạm dân sự có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự?
